«Η πραγματικότητα πίσω από το λεγόμενο μισθολογικό χάσμα είναι πολύ πιο σύνθετη από το απλοϊκό αφήγημα περί διακρίσεων στις αμοιβές» *Γράφει ο Λεωνίδας Παλαιοδήμος Κατά την πρόσφατη ψήφιση του νόμου για την «ισότητα των αμοιβών», η Υπουργός Εργασίας Νίκη Κεραμέως δήλωσε ότι πλέον «οι μισθοί δεν θα κρίνονται από το φύλο». Δηλαδή ως τώρα το φύλο του εργαζομένου ήταν αυτό που καθόριζε το ύψος της αμοιβής; Ερμηνεύοντας αυτή τη δήλωση, προκύπτουν δύο εύλογα ερωτήματα. Η κυρία Κεραμέως ισχυρίζεται ότι σημαντικός αριθμός επιχειρηματιών είναι σεξιστές και πληρώνουν λιγότερο τις γυναίκες υπαλλήλους τους σε σχέση με τους άνδρες για ίδια εργασία; Ή μήπως ισχυρίζεται ότι οι επιχειρηματίες είναι ανόητοι αφού δεν προσλάμβαναν μόνο γυναίκες ενώ μπορούσαν να τις πληρώνουν λιγότερο για την ίδια δουλειά; Η συντριπτική πλειονότητα των επιχειρηματιών ούτε λειτουργεί με σεξιστικά κριτήρια ούτε αγνοεί τα οικονομικά της συμφέροντα. Τέτοιες δηλώσεις και υπαινιγμοί προσβάλλουν την αξιοπρέπεια και την ακεραιότητά τους. Και τέτοιες ρυθμίσεις φορτώνουν ακόμη περισσότερο το ήδη μεγάλο ρυθμιστικό βάρος που κουβαλούν. Θα επιχειρήσω να εξηγήσω το γιατί ξεκινώντας από το λεγόμενο μισθολογικό χάσμα μεταξύ ανδρών και γυναικών. Πράγματι κατά μέσο όρο οι άνδρες αμείβονται περισσότερο από τις γυναίκες. Σύμφωνα με ανάλυση του Greekonomics [εικόνα 1], οι άνδρες αμείβονται μεσοσταθμικά 14% παραπάνω από τις γυναίκες. Ωστόσο, αυτή η διαφορά προκύπτει από τη σύγκριση ακατέργαστων μέσων όρων. Δηλαδή, συγκρίνουν συνολικά τις αμοιβές των ανδρών και των γυναικών χωρίς να ελέγχουν για σειρά σημαντικών παραγόντων όπως ώρες εργασίας, εμπειρία, θέση εργασίας ή την απόδοση. Όταν προχωρήσουμε σε επεξεργασία των στοιχείων λαμβάνοντας υπόψη αυτές τις σημαντικές μεταβλητές, το μισθολογικό χάσμα μειώνεται δραστικά. Για παράδειγμα, στις ΗΠΑ το ακατέργαστο μισθολογικό χάσμα έχει υπολογιστεί στο 18% εις βάρος των γυναικών, αλλά όταν γίνεται προσαρμογή ως προς τα χαρακτηριστικά της δουλειάς και τα προσόντα, το χάσμα πέφτει στο 1% σύμφωνα με ανάλυση του PayScale [εικόνα 2]. Το μισθολογικό χάσμα λοιπόν δεν υπάρχει επειδή οι «κακοί εργοδότες» συστηματικά πληρώνουν λιγότερο τις γυναίκες. Στις ανταγωνιστικές αγορές οι αμοιβές διαμορφώνονται κυρίως από τις ώρες εργασίας, την ιδιαιτερότητα της θέσης, την εμπειρία και κυρίως την απόδοση. Οι εργοδότες θέλουν τους καλύτερους -ανεξάρτητα από το φύλο- για να βελτιστοποιήσουν τις επιχειρήσεις τους και να μεγιστοποιήσουν το κέρδος τους. Αν πράγματι υπήρχαν εκατοντάδες χιλιάδες γυναίκες που παρήγαγαν ακριβώς το ίδιο έργο αλλά αμείβονταν 15%-20% λιγότερο, τότε ένας επιχειρηματίας που θα προσλάμβανε αποκλειστικά γυναίκες θα αποκτούσε τεράστιο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έναντι των αντιπάλων του. Το γεγονός ότι αυτό δεν συμβαίνει σε μαζική κλίμακα αποτελεί από μόνο του μια ένδειξη ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη από το απλοϊκό αφήγημα περί «διακρίσεων στις αμοιβές». Το μισθολογικό χάσμα υπάρχει για τους εξής λόγους. Πρώτον, οι γυναίκες συνήθως επιφορτίζονται περισσότερο με τις υποχρεώσεις της οικογένειας και την ανατροφή των παιδιών. Πολλές φορές αποφασίζουν – από επιθυμία ή από ανάγκη – να διακόψουν την εργασία τους για ένα διάστημα ή να εργαστούν σε θέσεις μερικής απασχόλησης. Δεύτερον, οι άνδρες εργάζονται περισσότερες ώρες από τις γυναίκες και κάνουν περισσότερες υπερωρίες. Τρίτον, οι γυναίκες κατά μέσο όρο τείνουν να επιλέγουν επαγγέλματα με ευελιξία και σταθερότητα που έχουν χαμηλότερες αμοιβές, ενώ οι άνδρες κατά μέσο όρο τείνουν να επιλέγουν επαγγέλματα υψηλότερου ρίσκου, μεταβλητότητας και έντασης που τείνουν να πληρώνουν καλύτερα. Γιατί ο συγκεκριμένος νόμος με τον ελκυστικό στόχο της «ισότητας των αμοιβών» είναι λάθος; Σε πρακτικό επίπεδο, ο νέος νόμος προσπαθεί να αντιμετωπίσει κυρίως το σύμπτωμα και όχι τις βασικές αιτίες των διαφορών στις μέσες αποδοχές. Δεν στοχεύει στο πραγματικό πρόβλημα· πώς θα βελτιωθούν οι συνθήκες ώστε οι μητέρες ειδικά – και οι γονείς γενικά – να μπορούν να συνδυάζουν πιο εύκολα το ρόλο του γονιού με αυτόν του εργαζομένου. Για παράδειγμα, η στόχευση πρέπει να είναι στη βελτίωση της διαθεσιμότητας και της ποιότητας των βρεφονηπιακών σταθμών και σχολείων και στην ενίσχυση της τηλε-εργασίας στα πολλά επαγγέλματα όπου αυτό είναι εφικτό. Σε κοινωνικό και ιδεολογικό επίπεδο, ο νόμος και αυτές οι πολιτικές ενισχύουν τη νοοτροπία θύματος, καλλιεργούν την καχυποψία μεταξύ ανδρών-γυναικών και εργοδοτών-εργαζομένων και υπονομεύουν την αξιοκρατία. Η παγίδευση στη νοοτροπία του θύματος πρώτα βλάπτει αυτόν που θεωρεί εαυτόν θύμα και ύστερα -εφόσον επικρατήσει- λειτουργεί διαβρωτικά για όλη την κοινωνία. Τι θα φέρει ο νέος νόμος; Η εμπειρία της Αυστρίας (Böheim & Gust, 2022) δείχνει ότι οι κανόνες υποχρεωτικής διαφάνειας στις αμοιβές μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων με τρόπους που δεν ήταν ο αρχικός στόχος του νομοθέτη, δημιουργώντας κίνητρα προσαρμογής στις προσλήψεις και στην οργάνωση του προσωπικού. Με άλλα λόγια, μπορεί να οδηγήσει ορισμένες επιχειρήσεις στο να γίνουν πιο επιφυλακτικές στις προσλήψεις γυναικών, προκειμένου να μειώσουν το ρίσκο μελλοντικών αγωγών ή καταγγελιών. Μια άλλη πιθανή επίπτωση μπορεί να είναι η συνολική μείωση της παραγωγικότητας μιας επιχείρησης που αναμένεται να υπάρξει όταν η απόδοση δεν είναι το βασικό κριτήριο καθορισμού της αμοιβής. Μια βέβαιη επίπτωση θα είναι η περαιτέρω αύξηση της γραφειοκρατίας και των ρυθμιστικών βαρών σε μια οικονομία, όπως η δική μας, που είναι ήδη υπερβολικά επιβαρυμένη ρυθμιστικά. Το κράτος δεν μπορεί να «ισοπεδώσει» μέσες διαφορές προτιμήσεων με νόμους. Μπορεί όμως να δημιουργήσει συνθήκες ώστε κάθε άνθρωπος –άνδρας ή γυναίκα– να προοδεύει με δουλειά, χωρίς τεχνητά εμπόδια και χωρίς να τιμωρείται για την επιθυμία του να κάνει οικογένεια. Αυτό είναι το πραγματικό ζητούμενο. Όχι η ισοπέδωση αποτελεσμάτων, αλλά η ισότητα ευκαιριών και η ελευθερία επιλογής. Λεωνίδας Παλαιοδήμος Ελεύθερος Επαγγελματίας, Ιατρός-Παθολόγος, Αν. Καθηγητής Ιατρικής leonidas.palaiodimos@gmail.com 
Εικόνα 1: Το ακατέργαστο μισθολογικό χάσμα ανδρών-γυναικών στην Ελλάδα (ανάλυση του Greekonomics) 
Εικόνα 2: Η πορεία του ακατέργαστου και του προσαρμοσμένου μισθολογικού χάσματος ανδρών-γυναικών στις ΗΠΑ (ανάλυση του PayScale)
