*Για το θέμα μιλούν o κ. Αριστείδης Ηλιόπουλος, Καθηγητής Βιολογίας-Γενετικής, Διευθυντής Εργαστηρίου Βιολογίας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Συνεργαζόμενος Ερευνητής του Ινστιτούτου Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του ΙΤΕ και Επιστημονικός Υπεύθυνος Τεχνοβλαστού GENOSOPHY του ΕΚΠΑ και η Δρ Ερη Μπιζάνη, Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας του ΕΚΠΑ, Γ.Γ. Δ.Σ. του Εθελοντικού Οργανισμού ECOCITY
Σήμερα τα μικροπλαστικά έχουν διεισδύσει σε κάθε γωνιά του πλανήτη: Από τις βαθύτερες θαλάσσιες τάφρους έως τις κορυφές των Αλπεων και από το αρκτικό χιόνι έως τη βροχή που πέφτει στις πόλεις. Δυστυχώς, έχουν μπει και στον ανθρώπινο οργανισμό, με συνέπειες για την ανθρώπινη υγεία. Τι μπορεί να μας προκαλέσουν τα μικροπλαστικά; Ποια άτομα είναι τα πιο ευάλωτα και πώς μπορούμε να προστατευτούμε;
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος, που εορτάζεται στις 5 Ιουνίου, επιχειρούμε να απαντήσουμε στα παραπάνω ερωτήματα, με δεδομένο ότι οι προκλήσεις γύρω από την προστασία του περιβάλλοντος είναι κάθε χρόνο που περνάει όλο και μεγαλύτερες. Πλέον τα μικροπλαστικά και νανοπλαστικά δεν συνιστούν μια πολύ σοβαρή απειλή μόνο για τα οικοσυστήματα, αλλά και για την ανθρώπινη υγεία.
Τι ακριβώς είναι οι μικροσκοπικοί αυτοί κίνδυνοι; Σύμφωνα με την Δρα Ερη Μπιζάνη, Χημικό, πρόκειται για πολύ μικρά πλαστικά σωματίδια. Σχηματίζονται με δύο βασικούς τρόπους. Ο πρώτος είναι τα πρωτογενή μικροπλαστικά, δηλαδή σωματίδια που παράγονται εξαρχής σε μικρό μέγεθος. Ο δεύτερος είναι τα δευτερογενή μικροπλαστικά, που προκύπτουν όταν μεγαλύτερα πλαστικά αντικείμενα διασπώνται σταδιακά λόγω ήλιου, θερμότητας, μηχανικής τριβής, κυματισμού, πλύσης και γενικότερα φθοράς στο περιβάλλον. Οι κύριες πηγές σήμερα είναι τα προφανή πλαστικά απορρίμματα αλλά όχι μόνο. «Σημαντική πηγή είναι και η φθορά των ελαστικών των οχημάτων, η οποία παράγει τεράστιες ποσότητες σωματιδίων λόγω τριβής με τον δρόμο. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος (ΕΕΑ) αναφέρει ότι τα ελαστικά αποτελούν από τις μεγαλύτερες πηγές ακούσιας απελευθέρωσης μικροπλαστικών στο ευρωπαϊκό περιβάλλον», σημειώνει στο ygeiamou η κυρία Μπιζάνη.
Μια δεύτερη μεγάλη κατηγορία είναι οι συνθετικές ίνες από υφάσματα όπως πολυεστέρας, νάιλον και ακρυλικά. Αυτές αποδεσμεύονται κατά το πλύσιμο, τη χρήση και το στέγνωμα των ρούχων. Η EEA επισημαίνει ότι τα υφάσματα είναι πλέον από τις σημαντικές πηγές μικροπλαστικών, αν και μικρότερες από τα ελαστικά και τις βαφές. Επίσης, σημαντικές πηγές είναι οι βαφές και οι επιστρώσεις, τα πλαστικά pellets της βιομηχανίας, η τεχνητή χλόη, και βέβαια η διάσπαση μεγαλύτερων πλαστικών απορριμμάτων από συσκευασίες, σακούλες, μπουκάλια, δίχτυα και άλλα αντικείμενα.
Η Δρ Ερη Μπιζάνη
Πώς εισέρχονται στο σώμα μας
Οι δύο βασικές οδοί εισόδου των μικροπλαστικών στον ανθρώπινο οργανισμό είναι η κατάποση και η εισπνοή. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι η ανθρώπινη έκθεση κυριαρχείται από την πρόσληψη μέσω τροφής και ποτών και από την εισπνοή σωματιδίων από τον αέρα. Η κατάποση γίνεται μέσω νερού, τροφίμων, θαλασσινών, αλλά και μέσω της καθημερινής κατάποσης σκόνης. Η εισπνοή γίνεται κυρίως σε εσωτερικούς χώρους, όπου υπάρχουν ίνες και σωματίδια από υφάσματα, έπιπλα, χρώματα, φθορά πλαστικών αντικειμένων και σκόνη. Η δερματική απορρόφηση θεωρείται πολύ μικρότερη για τα μεγαλύτερα μικροπλαστικά.
«Τα τελευταία χρόνια έχουν δημοσιευθεί μελέτες που ανιχνεύουν μικρο- και νανοπλαστικά σε ανθρώπινους ιστούς και βιολογικά δείγματα, όπως αίμα, πλακούντα και αθηρωματικές πλάκες. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει αποδειχθεί συγκεκριμένη νόσος σε κάθε περίπτωση, αλλά δείχνει ότι η έκθεση είναι πραγματική και ότι κάποια σωματίδια μπορούν να φτάσουν πέρα από τον γαστρεντερικό σωλήνα ή τους πνεύμονες», αναφέρει η κυρία Μπιζάνη.
Δυστυχώς, η συγκέντρωση των μικροπλαστικών στο περιβάλλον καταγράφει αυξητική τάση. Η βασική αιτία, σύμφωνα με την Δρα Μπιζάνη, είναι ότι παράγουμε και καταναλώνουμε όλο και περισσότερο πλαστικό.
Τι προκαλούν τα μικροπλαστικά στην υγεία
Οπως εξηγεί ο Καθηγητής Βιολογίας-Γενετικής Αριστείδης Ηλιόπουλος, η επιστήμη έχει αποτυπώσει με ακρίβεια την παρουσία μικροπλαστικών και νανοπλαστικών σε σχεδόν κάθε ιστό του ανθρώπινου σώματος: αίμα, πνεύμονες, ήπαρ, νεφροί, πλακούντας, μητρικό γάλα, όρχεις, ακόμα και εγκεφαλικός ιστός.
«Μια μελέτη-σταθμός, που δημοσιεύθηκε το 2024 στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό ”New England Journal of Medicine”, έδειξε ότι νανοπλαστικά ανιχνεύθηκαν στην αθηρωματική πλάκα στο 58% των ασθενών με στένωση καρωτίδων. Το πλέον ανησυχητικό εύρημα ήταν ότι η παρουσία τους συσχετίζεται με σχεδόν πενταπλάσιο κίνδυνο εμφράγματος, εγκεφαλικού και καρδιαγγειακού θανάτου στα επόμενα χρόνια. Η μελέτη δεν αποδεικνύει αιτιώδη σχέση, αλλά θέτει με αδιαμφισβήτητο τρόπο το ερώτημα: τι κάνουν αυτά τα σωματίδια μέσα στα αγγεία μας;», εξηγεί στο ygeiamou, και προσθέτει: «Στο Εργαστήριο Βιολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, σε συνεργασία με το Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας, έχουμε ανιχνεύσει νανοπλαστικά στον πνεύμονα ασθενών με βαριά πνευμονία. Πέρα από την απλή ανίχνευση της παρουσίας τους, τα δεδομένα μας υποδηλώνουν ότι τα νανοπλαστικά ενδέχεται να αλληλεπιδρούν με τις φλεγμονώδεις διεργασίες που χαρακτηρίζουν τις βαριές λοιμώξεις του αναπνευστικού – ένα εύρημα που ανοίγει νέα ερευνητικά ερωτήματα για τον ρόλο τους στην επιδείνωση της κλινικής εικόνας.
Αυτό άλλωστε επιβεβαιώνεται και από τη διεθνή βιβλιογραφία. Σύμφωνα με μελέτη ανασκόπησης, που δημοσιεύθηκε τον Απρίλιο του 2025 στο ”Lancet Respiratory Medicine”, η αναπνευστική έκθεση στα μικροπλαστικά παραμένει ένας ανεπαρκώς μελετημένος τομέας με δυνητικά σοβαρή σημασία. Οταν τα σωματίδια παραμένουν στις κυψελίδες του πνεύμονα, ο οργανισμός αδυνατεί να τα απομακρύνει, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε χρόνια βλάβη. Η συμπεριφορά τους μιμείται εκείνη των λεπτών σωματιδίων ΡΜ2.5, που είναι ήδη γνωστά για τη συσχέτισή τους με άσθμα, ΧΑΠ και πνευμονική ίνωση».
Ο κύριος Αριστείδης Ηλιόπουλος
Σε ό,τι αφορά τις ορμονικές διαταραχές, τα επιστημονικά δεδομένα είναι πλέον ισχυρά, σύμφωνα με τον κ. Ηλιόπουλο. Η ουσία Bisphenol A (BPA) και τα ανάλογά της μιμούνται τα οιστρογόνα και επηρεάζουν τη λειτουργία του θυρεοειδή. Φθαλικές ενώσεις συνδέονται με μειωμένη ανδρική γονιμότητα και διαταραχές στην εφηβεία. Μια εκτενής ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε το 2025 στο «The Lancet» -με τίτλο «Countdown on Health and Plastics» και συμμετοχή δεκάδων επιστημόνων από όλο τον κόσμο- επισημαίνει ότι η πρώιμη έκθεση σε χημικές ουσίες των πλαστικών συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο αποβολής, πρόωρου τοκετού, νευροαναπτυξιακών διαταραχών και παιδικού καρκίνου. «Για τον καρκίνο ειδικά δεν έχουμε ακόμη αποδείξει αιτιώδη σχέση, αλλά έχουμε ανησυχητικές ενδείξεις», εξηγεί ο κ. Ηλιόπουλος.
Οι δύο ειδικοί αναφέρουν ότι τόσο τα μικροπλαστικά όσο και οι χημικές ουσίες που μεταφέρουν είναι επικίνδυνα για την ανθρώπινη υγεία. Τα ίδια τα σωματίδια, λόγω μεγέθους, μπορούν να διεισδύσουν σε κύτταρα και να προκαλέσουν φλεγμονή, οξειδωτικό στρες και μηχανική βλάβη στους ιστούς. Τα νανοπλαστικά είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά, καθώς φαίνεται να διαπερνούν κυτταρικές μεμβράνες και ακόμα και τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό. «Παράλληλα, τα μικροπλαστικά λειτουργούν ως ”Δούρειος Ιππος”: προσροφούν και μεταφέρουν τοξικές χημικές ουσίες από το περιβάλλον σε συγκεντρώσεις πολύ υψηλότερες από εκείνες που θα απαντούσαμε ελεύθερα. Η συνολική τοξικολογική επιβάρυνση είναι επομένως αθροιστική και πολύπλευρη», αναφέρει ο κ. Ηλιόπουλος.
Οι πιο ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες
Σύμφωνα με τον Καθηγητή, τα έμβρυα και τα νεογνά βρίσκονται στην πιο ευάλωτη θέση. Το γεγονός ότι ανιχνεύονται μικροπλαστικά στον πλακούντα και στο μητρικό γάλα σημαίνει ότι η έκθεση αρχίζει πριν από τη γέννηση. Η πρώιμη έκθεση συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για μια σειρά από αναπτυξιακά και ογκολογικά προβλήματα στη ζωή του παιδιού.
Τα παιδιά κινδυνεύουν επίσης περισσότερο λόγω της συμπεριφοράς τους και της υψηλότερης αναπνευστικής τους συχνότητας ανά βάρος σώματος. Οι έγκυες, οι εργαζόμενοι σε βιομηχανίες πλαστικών, και τα άτομα με χρόνιες αναπνευστικές ή καρδιαγγειακές παθήσεις αποτελούν, επίσης, ομάδες αυξημένου κινδύνου. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι επιπτώσεις των πλαστικών πλήττουν δυσανάλογα τις χαμηλότερες οικονομικά τάξεις και τις κοινότητες που γειτνιάζουν με βιομηχανικές εγκαταστάσεις επεξεργασίας πλαστικών.
Δίνουν λύση τα χάρτινα καλαμάκια;
Ερωτηθείς ο κ. Ηλιόπουλος εάν τα χάρτινα ποτήρια και καλαμάκια αρκούν, η απάντηση είναι αρνητική. «Τα περισσότερα φέρουν εσωτερική επίστρωση από πολυαιθυλένιο ή PLA που, σε επαφή με ζεστά ροφήματα, απελευθερώνει χιλιάδες μικροπλαστικά σωματίδια. Είναι βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση από περιβαλλοντική σκοπιά, αλλά δεν επιλύει το πρόβλημα της έκθεσής μας στα πλαστικά. Χρειαζόμαστε συστημικές αλλαγές, όχι απλώς υποκατάστατα. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, η παγκόσμια παραγωγή πλαστικών και τα απόβλητα αναμένεται να τριπλασιαστούν έως το 2050-2060, αν δεν ληφθούν δραστικά μέτρα», επισημαίνει. Σύμφωνα με τον ίδιο, η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει δραστηριοποιηθεί, αλλά όχι με τον ρυθμό που απαιτεί το πρόβλημα. Σε ό,τι αφορά τη χώρα μας, απλώς εφαρμόζει το ευρωπαϊκό πλαίσιο, χωρίς ιδιαίτερες εθνικές πρωτοβουλίες.
Πώς να μειώσουμε την έκθεση
Η έκθεση στα μικροπλαστικά δεν μπορεί να μηδενιστεί, μπορεί, όμως, να μειωθεί. Πώς; «Να αποφεύγουμε την αποθήκευση τροφίμων σε πλαστικά δοχεία, ιδίως ζεστών φαγητών, και να μην ζεσταίνουμε φαγητό σε πλαστικά στον φούρνο μικροκυμάτων. Να προτιμούμε γυάλινα ή ανοξείδωτα σκεύη», τονίζει ο κ. Ηλιόπουλος, και προσθέτει: «Το φιλτραρισμένο νερό βρύσης με φίλτρο άνθρακα ή αντίστροφης όσμωσης περιέχει συχνά λιγότερα μικροπλαστικά από το εμφιαλωμένο, ένα εύρημα παράδοξο, αλλά επιστημονικά τεκμηριωμένο. Τακτικός αερισμός και σχολαστικός καθαρισμός του σπιτιού μειώνουν τη συσσώρευση πλαστικής σκόνης. Η ατομική ευθύνη είναι αναγκαία αλλά δεν αρκεί. Το πρόβλημα των μικροπλαστικών είναι κατ’ εξοχήν συλλογικό. Η επιστήμη έχει δώσει αρκετά σήματα κινδύνου. Οπως επισημαίνουν οι εμπειρογνώμονες του ”Lancet Respiratory Medicine”, δεν πρέπει να περιμένουμε την ”τέλεια μελέτη” για να δράσουμε, πρέπει να δράσουμε πριν το πρόβλημα γίνει ακόμη μεγαλύτερο».
Διαβάστε επίσης
Εννέα τρόφιμα που (δεν φανταζόσασταν ότι) είναι γεμάτα μικροπλαστικά – Tips προστασίας
Ο «αόρατος» μικροσκοπικός κίνδυνος που αποτελεί τεράστια απειλή για τον εγκέφαλο – Βρίσκεται παντού
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο τεύχος ν.15 του ygeiamou που κυκλοφόρησε με ΤΟ ΘΕΜΑ την Κυριακή 24/5
