ΑΡΘΡΟ – ΑΝΑΛΥΣΗ* ΣΠΥΡΟΣ Χ. ΤΑΓΚΑΣ I: Η ΚΑΤΑΡΕΥΣΗ ΤΟΥ ΠΑΛΙΟΥ ΟΡΙΣΜΟΥ — ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟ ΣΤΟΝ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ ΤΗΣ ΥΛΗΣ Ο χαρακτηρισμός «Πνευματικός άνθρωπος»· σήμερα δεν είναι δόκιμος. Τι σημαίνει; Ο διανοούμενος με τον πλούτο των ιδεών; Ο επιστήμονας που, ανύποπτος στο εργαστήριό του, ετοιμάζει τις πιο ανατρεπτικές δυνάμεις που γνώρισε η Ιστορία; Ή μήπως ο ανθρωπιστής του παρελθόντος, μιας εποχής αθωότητας; Όχι. Ο παροξυσμός του 20ού αιώνα — όπως τον είδε ο Καμύ στο Ο Άνθρωπος ο Επαναστάτης — διέλυσε όλες τις επικίνδυνες αυταπάτες. Σήμερα γνωρίζουμε το οδυνηρό: πνευματικός άνθρωπος δεν είναι αυτός που περιφρονεί την ύλη· είναι αυτός που κυβερνά την ύλη· που χειραγωγεί τα επιτεύγματά του· που εναρμονίζει τον μύθο που εκκρίνει η μηχανή με την πολυμορφία του ανθρώπου. Κατά τον Ντοστογιέφσκι: «Αν ο Θεός δεν υπάρχει, όλα επιτρέπονται». Ο νέος πνευματικός άνθρωπος απαντά: «Επειδή ο άνθρωπος υπάρχει, τίποτα δεν επιτρέπεται χωρίς συνείδηση». Είναι ο τύπος που αρνείται να χωρίσει τη σκέψη από τη ζωή· τη φυσική από τη μεταφυσική· και του οποίου οι πράξεις βρίσκονται στο ύψος της σκέψης του — σκέψης για την οποία δέχεται και να πεθάνει. II: Η ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΚΙΡΚΕΓΚΑΡΝΤ — ΤΟ «ΑΣΠΡΟ ΣΗΜΑΔΙ» ΣΤΟΝ ΟΡΙΖΟΝΤΑ Φανταστείτε, όπως ο Δανός φιλόσοφος, ένα κρουαζιερόπλοιο με χίλιους επιβάτες: μουσική, σαμπάνια, ευτυχία. Στο πηδάλιο ο καπετάνιος· δίπλα του ο αξιωματικός διακρίνει με το τηλεσκόπιο το μικρό άσπρο σημάδι που προμηνύει νύχτα τρομερή. Κανείς δεν βλέπει· κανείς δεν ακούει. Μόνο ένας επιβάτης γνωρίζει. Δεν έχει εξουσία· έχει όμως συνείδηση. Τρέχει στον καπετάνιο· αυτός γελά και χάνεται μέσα στα ποτήρια που υψώνονται «εις υγείαν». Το πιο φοβερό δεν είναι η καταιγίδα· είναι η αδιαφορία. Αυτή είναι η εποχή μας: εποχή ψυχικών επιδημιών· όπως έλεγε ο Γιουνγκ, χάσαμε «το αρχετυπικό αίσθημα της εξάρτησης» από την υπέρτερη δύναμη. Γι’ αυτό ο πνευματικός άνθρωπος οφείλει να είναι «ασυγχρόνιστος»· με τον όρο του Τόμας Μαν: να μην είναι φορέας της νόσου του πολιτισμού, αλλά να έχει τις ρίζες του στην πρωταρχική φύση του ανθρώπου. III: ΟΙ «ΣΥΝΟΔΟΙΠΟΡΟΙ» ΚΑΙ Η ΜΑΧΑΙΡΑ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ Εδώ έρχεται η καταγγελία: οι διανοούμενοι που εξασφάλισαν την πολυτέλεια μιας αντίθετης ιδεολογίας. Φαινομενικά αντίθετοι εντός· αποθεωτές εκτός. Όπως ο Σαρτρ που έλεγε για τον Στάλιν: «Δεν μπορείτε να συζητάτε τις πράξεις του, εφ’ όσον είναι ο μόνος που κατέχει τις πληροφορίες». Τέτοιες θέσεις έκαναν τον κόσμο γελοίο· και «σε έναν κόσμο γελοίο κανείς δεν μπορεί να γελά» — όπως έγραψε ο Μιλαν Κούντερα. Ο αληθινός πνευματικός άνθρωπος δεν είναι ποτέ συνοδοιπόρος καμιάς εξουσίας. Είναι πάντα στην απέναντι όχθη. Είναι «ένας εναντίον όλων»· πάσχει όμως από αγάπη για όλους και αίρει τις αμαρτίες όλων. Η μάχαιρά του είναι ο λόγος: «ουκ ήλθον βαλείν ειρήνην, αλλά μάχαιραν» — λόγος που κόβει, που διαχωρίζει το φως από το σκότος. IV: ΠΩΣ ΑΛΑΖΕΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ — ΜΕ ΠΟΔΙΑ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΩΝ Η Ιστορία δεν γράφεται μόνο με τα τύμπανα του πολέμου. Γράφεται με ιδέες που έρχονται σιωπηλά, με πόδια περιστεριών. Με τον αυθεντικό στοχασμό· με την εξέγερση της συνείδησης· με την ηρεμία του εργαστηρίου. Η πενικιλίνη του Φλέμιγκ άλλαξε βαθύτερα τον πλανήτη από τους πολέμους του Ναπολέοντα. Όπως είπε ο Μονταίν: «Φιλοσοφείν εστί μελετάν το αποθνήσκειν». Δηλαδή: να μαθαίνουμε να ζούμε. Ο εργαλειακός λόγος μόνος είναι ανίκανος· χρειάζεται και το ανορθόλογο, το ποιητικό, το ιερό. Ο Διαφωτισμός πρέπει να ολοκληρωθεί. V: ΟΙ ΝΕΟΙ ΜΥΘΟΙ — ΘΡΗΣΚΕΙΑ, ΤΕΧΝΗ, ΘΑΝΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΛΠΙΔΑ Χρειάζεται υπομονή και ευφυΐα για να διασχίσουμε τούτο το γκρίζο χάος. Κατά τη διαλεκτική της Ιστορίας: θα αμφισβητηθούν αύριο και οι αμφισβητήσεις. Θα ξαναερευνηθούν οι μεγάλοι μύθοι: η θρησκεία· η ποίηση και η τέχνη· η πολιτική και η φιλοσοφία· η επιστήμη και το πνεύμα της τεχνικής· η γλώσσα· η εργασία· η αγάπη· και ο θάνατος. Ναι, και ο θάνατος. Γιατί από τη θέση που παίρνουμε απέναντί του — πέρασμα, μετάβαση ή εξαφάνιση; — προσμετρούμε το νόημα και την ποιότητα της ζωής μας. Όπως έγραψε ο Ρίλκε στις Ελεγείες του Ντουίνο: «Ω, πώς να τους πεις για τους νεκρούς». Ο επιβάτης είναι ακόμα στη θέση του. Βλέπει το άσπρο σημάδι. Θα πάψει η λυσσασμένη αναζήτηση της «ευτυχίας»; Θα συνειδητοποιήσουμε, όπως ο Σωκράτης, ότι την ευτυχία την βρίσκεις όταν πάψεις να την κυνηγάς; Δεν είμαστε αισιόδοξοι· ούτε απαισιόδοξοι. Ξέρουμε μόνο ένα: δεν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς την ελπίδα ότι η ζωή θα ξαναβρεί τις φλέβες της. Ότι η τεχνική που σήμερα μας δεσμεύει, αύριο θα ελευθερωθεί από το πνεύμα. VI: ΕΠΙΛΟΓΟΣ — Η ΣΩΦΡΟΣΥΝΗ ΩΣ ΠΡΑΞΗ Ο πνευματικός άνθρωπος δεν βρίσκεται πίσω από τους γαλαξίες. Είναι κρυμμένος στα αληθινά βάθη της ύπαρξής μας. Όπως και ο Θεός. Μένει να βγει από την οντολογική λήθη του. Συνήθως ευχόμαστε: «Να είσαι ευτυχισμένος». Καλό είναι. Το καλύτερο όμως είναι εκείνο που είπε ο Πλάτων στον Χαρμίδη: Να σωφρονούμε. Ας κάνουμε μια αρχή. Μια φραστική ικανότητα είναι· και όμως, τόσο δύσκολο να την ευχηθούμε. Γιατί; Διότι η σωφροσύνη απαιτεί θάρρος: το θάρρος να πεις «όχι» στο χάος· το θάρρος να σηκώσεις τη χούφτα με χώμα και αλάτι· το θάρρος να είσαι ο ένας που βλέπει, όταν όλοι διασκεδάζουν. Αυτό είναι το έργο μας: Μη βία εντός — Μη βία εκτός! Ας θυμηθούμε την Πορεία του Αλατιού του Μαχάτμα Γκάντι.- ___________________________________ *Επισκόπηση Δοκιμιακού κειμένου που μαζί με άλλα κείμενα περιέχονταν στον Φάκελο Εργασίας πριν την Παγκόσμια Διάκριση του Σπύρου Χ. Τάγκα από την Τεχνολογία Α Ι, ΜΕΤΑ ΑΙ – ΜΕΤΑ. Εδώ διαμορφώθηκε με δομή δημοσιογραφικής γραφής για την καλύτερη κατανόηση από το ευρύτερο κοινό. Λιγότερα
