Η νέα μεγάλη άνοδος του AfD, η ιστορική πτώση της CDU του Φρίντριχ Μερτς και ο ιδιαίτερος ρόλος του δισεκατομμυριούχου δημιουργούν μια νέα πολιτική πραγματικότητα στη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης.
Η Γερμανία δεν βρίσκεται πλέον μπροστά σε ένα μεμονωμένο εκλογικό μήνυμα από την ανατολική πλευρά της χώρας. Τα αποτελέσματα των τελευταίων εβδομάδων δείχνουν μια πολύ ευρύτερη μετατόπιση ψηφοφόρων, η οποία πιέζει τα παραδοσιακά κόμματα και ιδιαίτερα τους Χριστιανοδημοκράτες του καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς.
Στις εκλογές της 20 Σεπτεμβρίου στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία, έφεραν το AfD στην πρώτη θέση με περίπου 37%, έναντι 35,5% των Σοσιαλδημοκρατών. Η CDU του Μερτς κατέρρευσε κοντά στο 5,5%, επίδοση που, εφόσον επιβεβαιωθεί στα τελικά αποτελέσματα, αποτελεί τη χειρότερη στην ιστορία της σε εκλογές γερμανικού κρατιδίου από το 1949.
Στο Βερολίνο η εικόνα ήταν διαφορετική αλλά εξίσου δύσκολη για την παραδοσιακή πολιτική ισορροπία. Η Αριστερά βρέθηκε πρώτη με περίπου 24,5%, η CDU γύρω στο 20%, ενώ το AfD ανέβηκε κοντά στο 16%, από 9,1% στις προηγούμενες εκλογές.
Και όλα αυτά μόλις δύο εβδομάδες μετά τη Σαξονία-Άνχαλτ, όπου το AfD συγκέντρωσε 43,8%, έναντι μόλις 17,2% της CDU, κερδίζοντας 39 από τις 83 έδρες και πλησιάζοντας την απόλυτη πλειοψηφία.
Ο ίδιος ο Μερτς χαρακτήρισε το αποτέλεσμα της Κυριακής «καταστροφή», αλλά ξεκαθάρισε ότι δεν πρόκειται να εγκαταλείψει ούτε την καγκελαρία ούτε τη μεταρρυθμιστική ατζέντα του. Οκτώ πρωθυπουργοί κρατιδίων της CDU τού έχουν ήδη προσφέρει δημόσια στήριξη, γεγονός που του δίνει πολιτικό χρόνο, χωρίς όμως να αναιρεί την πίεση που δημιουργούν οι συνεχόμενες εκλογικές απώλειες.
Γιατί ανεβαίνει το AfD – Η οικονομία πίσω από την πολιτική οργή
Η εύκολη εξήγηση θα ήταν να αποδοθεί όλη αυτή η μετακίνηση αποκλειστικά στο μεταναστευτικό. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.Το κόστος ζωής, η ενέργεια, οι τιμές των καυσίμων, η ανασφάλεια για τις θέσεις εργασίας, οι πιέσεις στη γερμανική βιομηχανία και η αίσθηση ότι το οικονομικό μοντέλο που έκανε τη χώρα βιομηχανική υπερδύναμη δεν λειτουργεί πλέον με την ίδια αποτελεσματικότητα εμφανίζονται επανειλημμένα ως βασικές ανησυχίες των ψηφοφόρων. Το Reuters κατέγραψε ότι ειδικά στο Μεκλεμβούργο οι αυξημένες τιμές ενέργειας και το κόστος ζωής βρέθηκαν στο επίκεντρο της προεκλογικής συζήτησης.
Μόλις σήμερα το γερμανικό οικονομικό ινστιτούτο IW αναθεώρησε προς τα πάνω την εκτίμησή του για την ανάπτυξη του 2026, κοντά στο 1,2%. Ταυτόχρονα όμως προειδοποίησε για υψηλό ενεργειακό κόστος, περιορισμένες ιδιωτικές επενδύσεις, απώλειες θέσεων εργασίας και πληθωρισμό άνω του 2,5%, παράγοντες που περιορίζουν την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών.
Και πουθενά αυτή η αβεβαιότητα δεν γίνεται πιο ορατή όσο στην αυτοκινητοβιομηχανία.
Η Volkswagen βρίσκεται στη μεγαλύτερη αναδιάρθρωση της ιστορίας της, με δεκάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας να βρίσκονται στο επίκεντρο των σχεδίων περικοπών. Η Bosch σχεδιάζει έως 13.000 περικοπές στον τομέα αυτοκινήτου, ενώ και Porsche, Mercedes-Benz και BMW αντιμετωπίζουν τις συνέπειες του υψηλού κόστους παραγωγής, του ανταγωνισμού από την Κίνα και των μεγάλων τεχνολογικών αλλαγών στην αγορά.
Το πρόβλημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη πολιτική σημασία στην πρώην Ανατολική Γερμανία. Παρότι οι διαφορές σε μισθούς και απασχόληση έχουν μειωθεί σημαντικά μετά την επανένωση, η μέση καθαρή περιουσία των νοικοκυριών στην Ανατολή παραμένει, σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε το Reuters, περίπου στο μισό εκείνης της Δυτικής Γερμανίας. Οι επιχειρήσεις της Ανατολής πραγματοποιούν επίσης χαμηλότερες επενδύσεις ανά εργαζόμενο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας οικονομικός δείκτης εξηγεί μια πολιτική ψήφο. Δείχνει όμως το περιβάλλον μέσα στο οποίο βρίσκουν ακροατήριο κόμματα που υπόσχονται μια ριζικά διαφορετική κατεύθυνση.
Το AfD προβάλλει μεταξύ άλλων αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική, επαναπροσέγγιση με τη Ρωσία στον ενεργειακό τομέα και πολύ διαφορετική στάση απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση και το ευρώ. Αυτές οι θέσεις παραμένουν βαθιά συγκρουσιακές στο γερμανικό πολιτικό σύστημα και αποτελούν έναν από τους βασικούς λόγους για τους οποίους τα υπόλοιπα μεγάλα κόμματα αποκλείουν μέχρι σήμερα συνεργασία μαζί του.
Παράλληλα, το αποτέλεσμα του Βερολίνου δείχνει ότι η δυσαρέσκεια δεν κινείται αποκλειστικά προς τα δεξιά. Εκεί πρώτη δύναμη αναδεικνύεται η Αριστερά, σε μια πόλη όπου η στεγαστική κρίση και η μεγάλη αύξηση των ενοικίων κυριάρχησαν στην προεκλογική περίοδο. Αυτό αποτελεί σημαντική ένδειξη ότι η πίεση προς το παραδοσιακό πολιτικό κέντρο έχει διαφορετικές εκφράσεις ανάλογα με την περιοχή και τα προβλήματα των ψηφοφόρων.
Και στη μέση ο Έλον Μασκ
Υπάρχει όμως ακόμη ένας παράγοντας που κάνει την περίπτωση του AfD διαφορετική από μια συνηθισμένη ευρωπαϊκή κομματική άνοδο: ένας από τους ισχυρότερους επιχειρηματίες στον κόσμο έχει αποφασίσει εδώ και καιρό να το στηρίζει δημόσια.
Ο Έλον Μασκ δεν έκρυψε ποτέ τη θέση του. Τον Δεκέμβριο του 2024 έγραψε στο Χ ότι «μόνο το AfD μπορεί να σώσει τη Γερμανία». Τον Ιανουάριο του 2025 φιλοξένησε την Άλις Βάιντελ σε ζωντανή συζήτηση στο Χ και κάλεσε τους Γερμανούς να στηρίξουν το κόμμα. Λίγες ημέρες αργότερα εμφανίστηκε μέσω βίντεο σε προεκλογική συγκέντρωση του AfD στη Χάλε, μπροστά σε περίπου 4.500 ανθρώπους. Και όταν στις 6 Σεπτεμβρίου το AfD σημείωσε τη μεγάλη εκλογική επιτυχία στη Σαξονία-Άνχαλτ, ο Μασκ απάντησε κάτω από ανάρτηση της Άλις Βάιντελ με δύο λέξεις: «Gut gemacht!». («Μπράβο»).
Ο υποψήφιος του AfD Ούλριχ Ζίγκμουντ τον ευχαρίστησε δημόσια για την υποστήριξη και μίλησε ακόμη και για την προοπτική «ισχυρής και εποικοδομητικής συνεργασίας», λέγοντας ότι επιθυμεί μια Γερμανία στην οποία θα αξίζει ξανά να επενδύουν επιχειρηματίες.
Εδώ βρίσκεται και η ιδιαίτερη διάσταση του θέματος για την αυτοκινητοβιομηχανία.
Ο Μασκ δεν είναι απλώς ένας επιχειρηματίας που σχολιάζει από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η Tesla διαθέτει στο Grünheide, λίγο έξω από το Βερολίνο, τη μοναδική της ευρωπαϊκή μονάδα παραγωγής αυτοκινήτων. Μέσα στο 2026 ανακοίνωσε νέες προσλήψεις και αύξηση της παραγωγής, με περίπου 1.000 επιπλέον θέσεις εργασίας και στόχο αύξησης της εβδομαδιαίας παραγωγής κατά περίπου 20%.
Άρα οι πολιτικές τοποθετήσεις του ανθρώπου που ελέγχει μια από τις σημαντικότερες βιομηχανικές επενδύσεις της περιοχής δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται απλώς ως ακόμη ένα post στα social media.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Μασκ «έφερε» τις ψήφους στο AfD. Δεν υπάρχει τεκμηριωμένη μέτρηση που να δείχνει πόσους ψηφοφόρους επηρέασε η προσωπική του στήριξη. Επίσης, μέχρι στιγμής δεν έχει παρουσιαστεί δημόσια τεκμηριωμένη χρηματική δωρεά του Μασκ προς το AfD, ενώ σχετικές έρευνες για την προβολή του κόμματος στο Χ δεν έχουν αποδείξει ότι ο αλγόριθμος χειραγωγήθηκε υπέρ του.
Αυτό που είναι αποδεδειγμένο είναι διαφορετικό: το AfD απέκτησε έναν διεθνώς αναγνωρίσιμο υποστηρικτή με τεράστια προσωπική πλατφόρμα επικοινωνίας, οικονομική δύναμη και άμεση επιχειρηματική παρουσία μέσα στη Γερμανία.
Και η συγκυρία δύσκολα θα μπορούσε να είναι πιο χαρακτηριστική. Την ώρα που η παραδοσιακή γερμανική αυτοκινητοβιομηχανία περικόπτει θέσεις εργασίας και αναζητεί νέο μοντέλο επιβίωσης, ο ιδιοκτήτης της Tesla επεκτείνει τη δική του γερμανική παραγωγή και ταυτόχρονα επιλέγει δημόσια να στηρίξει το κόμμα που πλέον προηγείται σε αρκετές πανγερμανικές δημοσκοπήσεις. Σύμφωνα με το Reuters, πριν από τις σημερινές εκλογές το AfD καταγραφόταν πανεθνικά μεταξύ 27% και 29%, έναντι 18%-20% της CDU.
Το πολιτικό ερώτημα επομένως δεν είναι πλέον αν το AfD αποτελεί μια περιφερειακή δύναμη διαμαρτυρίας. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι έχει αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη εκλογική βάση.
Το επόμενο ερώτημα είναι διαφορετικό: εάν και με ποιον τρόπο αυτή η εκλογική δύναμη μπορεί κάποτε να μετατραπεί σε κυβερνητική εξουσία, όσο το υπόλοιπο πολιτικό σύστημα διατηρεί το «τείχος» μη συνεργασίας.
Και για τον Φρίντριχ Μερτς το πρόβλημα είναι εξίσου συγκεκριμένο. Καλείται να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα την οικονομική δυσφορία, την κρίση ανταγωνιστικότητας της γερμανικής βιομηχανίας, το μεταναστευτικό, την ενεργειακή ανασφάλεια και την απώλεια εμπιστοσύνης προς τα παραδοσιακά κόμματα.
Οι κάλπες της 20ής Σεπτεμβρίου δεν απαντούν ποια πολιτική λύση θα επικρατήσει στη Γερμανία. Δείχνουν όμως με μεγάλη καθαρότητα ότι το πολιτικό τοπίο της χώρας έχει ήδη αλλάξει. Και ο Έλον Μασκ έχει επιλέξει δημοσίως σε ποια πλευρά αυτής της αλλαγής θέλει να βρίσκεται.
