Βρίσκεται λίγα μόλις χιλιόμετρα από το κέντρο της Αθήνας, έχει ιστορία άνω των 2.000 ετών και αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους αλλά λιγότερο γνωστούς υγροτόπους της Αττικής.
Χιλιάδες οδηγοί περνούν καθημερινά δίπλα της, κινούμενοι στην Εθνική Οδό Αθηνών–Κορίνθου. Οι περισσότεροι, όμως, είτε δεν την προσέχουν είτε αγνοούν ότι η μικρή υδάτινη έκταση που διακρίνεται ανάμεσα στον δρόμο, στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις και στους πρόποδες του Αιγάλεω αποτελεί έναν τόπο με ιδιαίτερη ιστορική και περιβαλλοντική αξία.
Πρόκειται για τη λίμνη Κουμουνδούρου, έναν από τους τελευταίους εναπομείναντες φυσικούς υγροτόπους στο δυτικό λεκανοπέδιο. Βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του κόλπου της Ελευσίνας, κοντά στον Σκαραμαγκά, διοικητικά εντός των ορίων του Δήμου Ασπροπύργου και πολύ κοντά στα όρια με τον Δήμο Χαϊδαρίου.
Η παρουσία της δίπλα σε έναν από τους πλέον πολυσύχναστους οδικούς άξονες της χώρας, χωρίς να είναι ιδιαίτερα προβεβλημένη ή εύκολα προσβάσιμη στο κοινό, της έχει χαρίσει ανεπίσημα τον χαρακτηρισμό «λίμνη-φάντασμα». Δεν πρόκειται, βεβαίως, για κάποια επίσημη ονομασία, αλλά για έναν δημοσιογραφικό τρόπο περιγραφής ενός τοπίου το οποίο βλέπουν πολλοί και γνωρίζουν ελάχιστοι.
Η ΑΡΧΑΙΑ ΛΙΜΝΗ ΤΩΝ ΡΕΙΤΩΝ
Η λίμνη Κουμουνδούρου δεν είναι μια τυχαία εδαφική κοιλότητα που γέμισε νερό. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, έχει επιφάνεια περίπου 188 στρεμμάτων και ταυτίζεται με τη νότια και μεγαλύτερη από τις δύο αρχαίες λίμνες των Ρειτών.
Οι δύο λίμνες σχηματίζονταν από τα νερά πηγών που κατέβαιναν από τις δυτικές πλαγιές του όρους Αιγάλεω. Κατά την επικρατέστερη εκδοχή, στην κλασική αρχαιότητα κατασκευάστηκαν αναχώματα και τεχνικά έργα που περιόρισαν την ελεύθερη εκροή των υδάτων προς τον κόλπο της Ελευσίνας, διαμορφώνοντας τις δύο λίμνες.
Τα έργα αυτά δεν είχαν μόνο υδρολογικό χαρακτήρα. Πάνω από τις εκροές κατασκευάστηκαν περάσματα, ώστε να διευκολύνεται η κίνηση πεζών, αμαξών και ταξιδιωτών στην αρχαία οδό που συνέδεε την Αθήνα με την Ελευσίνα.
Η ονομασία «Ρειτοί» προερχόταν από το ρήμα «ρέω» και σχετιζόταν με τα νερά των πηγών που ανέβλυζαν και κατευθύνονταν προς τη θάλασσα. Η σημερινή λίμνη αποτελεί το μοναδικό ουσιαστικά σωζόμενο τμήμα αυτού του αρχαίου υδάτινου συστήματος.
ΟΙ ΙΕΡΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΕΡΣΕΦΟΝΗΣ
Οι Ρειτοί είχαν ιδιαίτερη θρησκευτική σημασία, καθώς βρίσκονταν πάνω στην Ιερά Οδό, τη διαδρομή την οποία ακολουθούσε η πομπή των Μεγάλων Ελευσινίων Μυστηρίων.
Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές και κυρίως την περιγραφή του Παυσανία, η μία λίμνη ήταν αφιερωμένη στη θεά Δήμητρα και η άλλη στην κόρη της, Περσεφόνη. Η αλιεία στα νερά τους δεν επιτρεπόταν ελεύθερα, καθώς δικαίωμα να ψαρεύουν είχαν μόνο οι ιερείς της Ελευσίνας.
Από την περιοχή της σημερινής λίμνης περνούσαν οι συμμετέχοντες στην ιερή πομπή, μεταφέροντας τα ιερά αντικείμενα από την Ελευσίνα προς την Αθήνα και αντιστρόφως. Νότια της λίμνης, στη βόρεια πλαγιά του λόφου της Ηχούς, η αρχαιολογική έρευνα έχει φέρει στο φως τμήμα του αναλήμματος ενός δευτερεύοντος, ορεινού κλάδου της αρχαίας Ιεράς Οδού.
Αρχαιολογικές έρευνες έχουν εντοπίσει και κατάλοιπα μεγάλου τοίχου μέσα ή κοντά στη λίμνη, τα οποία έχουν συνδεθεί με το αρχαίο φράγμα που συγκρατούσε τα νερά.
ΤΙ ΑΠΕΓΙΝΕ Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΛΙΜΝΗ
Η δεύτερη λίμνη των Ρειτών, η οποία ήταν γνωστή και ως Κεφαλάρι, δεν υπάρχει πλέον. Η περιοχή της αποστραγγίστηκε και επιχωματώθηκε σταδιακά, κυρίως κατά τη μεταπολεμική περίοδο, όταν το Θριάσιο Πεδίο και η ζώνη του Σκαραμαγκά άρχισαν να μετατρέπονται σε σημαντικό βιομηχανικό και μεταφορικό κόμβο.
Υπάρχουν μαρτυρίες κατοίκων σύμφωνα με τις οποίες ίχνη και των δύο λιμνών ήταν ακόμη ορατά έως τη δεκαετία του 1950. Η επέκταση των βιομηχανικών δραστηριοτήτων, η κατασκευή δρόμων και οι επιχωματώσεις άλλαξαν οριστικά τη μορφολογία της περιοχής.
Έτσι, η λίμνη Κουμουνδούρου είναι σήμερα η τελευταία ορατή υπενθύμιση ενός τοπίου που υπήρχε στην είσοδο του Θριασίου επί χιλιάδες χρόνια.
ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΝΕΡΟ ΤΗΣ ΕΙΝΑΙ ΥΦΑΛΜΥΡΟ
Η λίμνη βρίσκεται σχεδόν στο επίπεδο της θάλασσας και σε πολύ μικρή απόσταση από τον κόλπο της Ελευσίνας. Μολονότι σήμερα παρεμβάλλονται η Εθνική Οδός και άλλα τεχνικά έργα, εξακολουθεί να υπάρχει επικοινωνία με το θαλάσσιο και το υπόγειο υδάτινο σύστημα.
Γι’ αυτό το νερό της είναι υφάλμυρο, συνδυάζοντας γλυκό νερό από τις πηγές και τον υπόγειο υδροφορέα με θαλασσινό νερό. Η λίμνη λειτουργεί ουσιαστικά ως μικρή παράκτια λιμνοθάλασσα, με σχετικά μικρό βάθος και ιδιαίτερα ευαίσθητη υδρολογική ισορροπία.
Η γεωλογική σύσταση της περιοχής και η υπόγεια κυκλοφορία των νερών καθιστούν τον υγρότοπο ιδιαίτερα ευάλωτο. Ρυπαντικές ουσίες που καταλήγουν στο έδαφος της ευρύτερης βιομηχανικής ζώνης μπορούν, μέσω του υπόγειου υδροφορέα, να φτάσουν στη λίμνη.
ΕΝΑΣ ΥΓΡΟΤΟΠΟΣ ΜΕ ΔΕΚΑΔΕΣ ΕΙΔΗ ΠΟΥΛΙΩΝ
Παρά τις πιέσεις που έχει δεχθεί, η λίμνη εξακολουθεί να φιλοξενεί σημαντική πανίδα. Επιστημονικές καταγραφές αναφέρουν περίπου 50 είδη πτηνών, πολλά από τα οποία είναι μεταναστευτικά.
Στην περιοχή έχουν παρατηρηθεί πάπιες, κύκνοι, κορμοράνοι, ερωδιοί, φαλαρίδες, γλάροι και άλλα υδρόβια ή παρυδάτια πουλιά. Στα νερά της ζουν επίσης οργανισμοί όπως κέφαλοι και χέλια, ενώ η βλάστηση γύρω από τις όχθες προσφέρει καταφύγιο και τροφή σε πολλά είδη.
Η αξία της λίμνης γίνεται ακόμη μεγαλύτερη εάν ληφθεί υπόψη ότι βρίσκεται μέσα σε μια από τις πιο επιβαρυμένες βιομηχανικές και συγκοινωνιακές περιοχές της Αττικής. Πρόκειται για έναν μικρό αλλά ζωτικό θύλακα βιοποικιλότητας ανάμεσα σε δρόμους, εγκαταστάσεις αποθήκευσης, βιομηχανίες και λιμενικές δραστηριότητες.
Επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2022 χαρακτήρισε το ίζημα του υγροτόπου έντονα επιβαρυμένο, επιβεβαιώνοντας ότι η οικολογική αποκατάσταση δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν απλό καθαρισμό των ακτών. Απαιτεί διαρκή έλεγχο των υπόγειων νερών, των ρυπαντικών φορτίων και των δραστηριοτήτων στην ευρύτερη περιοχή. Παράλληλα, παλαιότερες έρευνες έχουν καταγράψει κατά περιόδους βελτίωση της ποιότητας του νερού και αύξηση της παρουσίας υδρόβιων πτηνών.
ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ 1974
Η λίμνη Κουμουνδούρου έχει χαρακτηριστεί ιστορικός τόπος από το 1974, με ζώνη προστασίας πλάτους 50 μέτρων γύρω της. Η ευρύτερη περιοχή του όρους Αιγάλεω προστατεύεται επίσης ως Τοπίο Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, βάσει κηρύξεων του 1968 και του 1969.
Παράλληλα, η λίμνη βρίσκεται εντός της ζώνης Ζ1 του Αιγάλεω, η οποία έχει καθοριστεί ως περιοχή περιαστικού πάρκου με λειτουργίες αναψυχής και περιβαλλοντικής ενημέρωσης. Στο Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας–Αττικής περιλαμβάνεται ακόμη στην πολιτιστική και φυσιογνωστική διαδρομή που ξεκινά από τον Κεραμεικό και, μέσω της Ιεράς Οδού, καταλήγει στην Ελευσίνα.
Η θεσμική προστασία της, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι έχουν εξαλειφθεί τα προβλήματα. Η γειτνίαση με βαριά βιομηχανία, δεξαμενές καυσίμων, οδικές υποδομές και παλαιές επιχωματώσεις εξακολουθεί να δημιουργεί πιέσεις. Για τον λόγο αυτόν, επιστημονικοί φορείς και περιβαλλοντικές οργανώσεις έχουν ζητήσει επανειλημμένως συστηματική παρακολούθηση και ολοκληρωμένο σχέδιο διαχείρισης.
ΤΙ ΙΣΧΥΕΙ ΣΗΜΕΡΑ
Μέχρι τον Αύγουστο του 2026 δεν έχει ανακοινωθεί η ολοκλήρωση μιας συνολικής αποκατάστασης που θα έχει μετατρέψει τη λίμνη σε οργανωμένο και ελεύθερα επισκέψιμο περιβαλλοντικό πάρκο. Η Περιφέρεια Αττικής εξακολουθεί, πάντως, να περιλαμβάνει τον υγρότοπο στις ενεργές παρεμβάσεις δημόσιας υγείας. Στο τριετές πρόγραμμα 2024–2026 πραγματοποιούνται εφαρμογές προνυμφοκτονίας, ακόμη και με drones, για τον έλεγχο των κουνουπιών.
Παράλληλα, η λίμνη εξακολουθεί να εντάσσεται στον ευρύτερο σχεδιασμό σύνδεσης και ανάδειξης των μνημείων της Ιεράς Οδού και των αρχαιολογικών χώρων ανάμεσα στην Αθήνα και την Ελευσίνα. Αυτό που παραμένει ζητούμενο είναι η ουσιαστική σύνδεση της αρχαιολογικής προστασίας με την περιβαλλοντική αποκατάσταση και την ελεγχόμενη απόδοση του χώρου στους πολίτες.
Η άμεση πρόσβαση δεν είναι αυτονόητη, καθώς τμήματα της περιοχής συνδέονται με στρατιωτικές εγκαταστάσεις και ισχύουν περιορισμοί ασφαλείας. Σε κάθε περίπτωση, οι οδηγοί δεν πρέπει να σταματούν στη Λωρίδα Έκτακτης Ανάγκης ή στην άκρη της Εθνικής Οδού για να φωτογραφίσουν τη λίμνη. Η ΛΕΑ προορίζεται αποκλειστικά για πραγματικές καταστάσεις ανάγκης και μια τέτοια στάση είναι εξαιρετικά επικίνδυνη και παράνομη.
ΠΩΣ ΠΗΡΕ ΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΤΗΣ ΟΝΟΜΑ
Για τη σύγχρονη ονομασία «Κουμουνδούρου» υπάρχουν δύο βασικές εκδοχές. Σύμφωνα με την πρώτη, προέρχεται από οικογένεια γαιοκτημόνων που διέθετε εκτάσεις στην περιοχή κατά τον 19ο αιώνα.
Η δεύτερη τη συνδέει με τον Αλέξανδρο Κουμουνδούρο, έναν από τους σημαντικότερους πρωθυπουργούς της Ελλάδας τον 19ο αιώνα. Κατά την περίοδο της πολιτικής του δράσης πραγματοποιήθηκαν έργα οδοποιίας και επιχωμάτωσης ανάμεσα στη λίμνη και στην ακτή του Σκαραμαγκά.
Όποια από τις δύο εκδοχές κι αν ισχύει, η σημερινή ονομασία δεν μπορεί να καλύψει την πολύ παλαιότερη ταυτότητα του τόπου. Πίσω από τη μικρή λίμνη που διακρίνεται φευγαλέα από τα παράθυρα των αυτοκινήτων κρύβονται οι αρχαίοι Ρειτοί, η Ιερά Οδός, τα Ελευσίνια Μυστήρια και ένας πολύτιμος υγρότοπος που εξακολουθεί να επιβιώνει στην πιο βιομηχανοποιημένη πλευρά της Αττικής.
Η λίμνη Κουμουνδούρου δεν είναι, τελικά, μια «άγνωστη λακκούβα με νερό» δίπλα στην Εθνική Οδό. Είναι ένα σπάνιο σημείο στο οποίο συναντώνται η ιστορία, η αρχαιολογία, το περιβάλλον και η σύγχρονη ανάπτυξη — και μια υπενθύμιση ότι πολλές φορές τα σημαντικότερα μνημεία της Αττικής βρίσκονται ακριβώς μπροστά στα μάτια μας.
