Οταν γίνεται λόγος γιά προσωκρατική φιλοσοφία εννοειται η περίοδος πού εκτείνεται από τόν 6ο αιωνα π.Χ. μέχρι τήν εμφάνιση του Σωκράτη στά μέσα καί τέλη του 5ου αιωνα π.Χ. Πρόκειται γιά μιά βραδεία σταδιακή εξέλιξη από τήν μυθική αντίληψη στήν ορθολογιστική σκέψη. 1. Η σημασία της προσωκρατικης φιλοσοφίας Πρίν τόν 6ο αιωνα επικρατουσε η μυθολογία, από τόν 6ο έως τέλη του 5ου αιωνος επικρατει η προσωκρατική φιλοσοφία, από τήν οποία δίνεται προτεραιότητα στήν φύση καί τόν λόγο, κατά τόν 5ο αιωνα, μέ τήν εμφάνιση του Σωκράτη, δόθηκε προτεραιότητα στόν άνθρωπο, δηλαδή στράφηκε τό ενδιαφέρον από τήν φύση στήν ηθική φιλοσοφία, οπότε αρχίζει η λεγομένη Αττική φιλοσοφία μέ τόν Σωκράτη, τόν Πλάτωνα καί τόν Αριστοτέλη. Τό σημαντικό ειναι ότι όλοι σχεδόν οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι ειναι Ιωνες καί η προσωκρατική φιλοσοφία αναπτύσσεται στά παράλια της Μικρας Ασίας καί τήν Κάτω Ιταλία, καί μόνον κατά τό τέλος του 5ου αιωνος καί τόν 4ο αιωνα π.Χ. κέντρο της φιλοσοφικης σκέψης γίνεται η Αθήνα. Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι ειναι «οι τό πρωτον φιλοσοφήσαντες διά τό θαυμάζειν (απορειν)». Ασχολήθηκαν μέ τήν κοσμολογία, τήν αρχή των όντων, αλλά έθεσαν καί ηθικά καί οντολογικά προβλήματα, όταν μιλουσαν μερικοί από αυτούς γιά τό όν. Ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Πλούταρχος διέσωσαν αποσπάσματα από τούς προσωκρατικούς. Οι πληροφορίες πού μας δίνει ο Πλάτων γι’ αυτούς ειναι μονόπλευρες, ο Αριστοτέλης έκανε συστηματική ανάλυση των παλαιοτέρων από αυτόν φιλοσοφικων θεωριων, αναφέρονται στούς φιλοσόφους αυτούς, τό ίδιο έκαναν καί οι μεταγενέστεροι, όπως ο Θεόφραστος. Ο Αριστοτέλης θεώρησε ότι ο ανθρωπισμός του Σωκράτη υπηρξε τομή στήν ιστορία της φιλοσοφίας, χωρίς νά χαρακτηρίση τούς προηγούμενους ως προσωκρατικούς, πού έγινε αργότερα. Θεώρησε ότι οι φιλόσοφοι πρίν τόν Σωκράτη ασχολήθηκαν περισσότερο μέ τήν φυσική φιλοσοφία καί τήν κοσμολογία, παρά μέ τήν ηθική, ότι αυτοί αποκάλυψαν τίς υλικές αρχές καί τά κινητικά αίτια των φυσικων φαινομένων, όμως δέν μπόρεσαν νά συλλάβουν τά δομικά στοιχεια των πραγμάτων, τίς αξίες καί τούς σκοπούς τους. Γνωρίζουμε ότι διασώθηκαν μόνον αποσπάσματα από τά κείμενα των προσωκρατικων, έτσι όσα γνωρίζουμε γι’ αυτούς ειναι από έμμεσες μαρτυρίες καί κριτικές μεταγενεστέρων συγγραφέων. Γιά παράδειγμα, από τόν Παρμενίδη σώθηκε τό ποίημα «περί φύσεως» μέ 163 εξάμετρους στίχους, ενω από τόν Ηράκλειτο σώζονται στούς μεταγενέστερους 139 συνοπτικά αποσπάσματα. Οι σύγχρονες έρευνες καί μελέτες έδωσαν τήν δυνατότητα νά αξιοποιηθη ακόμη καλύτερα τό φιλοσοφικό τους έργο. Οι προσωκρατικοί αντέταξαν τόν ορθό λόγο καί τήν ίδια τήν φύση στίς μυθικές παραδόσεις πού επικρατουσαν πρίν από αυτούς. Επικεντρώθηκαν στήν ερμηνεία του κόσμου, δίνοντας τόν προσδιορισμό της αρχης καί της δομης του. Ειναι χαρακτηριστικό ότι πολλά από τά έργα τους φέρουν τόν τίτλο «περί φύσεως». Ενω πρίν από αυτούς επικρατουσε ο μυθολογικός χαρακτήρας, οι προσωκρατικοί επεχείρησαν νά εξηγήσουν τήν δημιουργία καί τήν υφή του κόσμου, βασιζόμενοι στήν παρατήρηση καί στίς δυνάμεις του νου καί του λόγου. Οι άξονες στούς οποίους περιστρέφεται η προσωκρατική φιλοσοφία ειναι τέσσερες. Πρωτον, παρά τήν φαινομενική αταξία καί πολλαπλότητα στήν φύση εν τούτοις υπάρχει τάξη, ενότητα καί σταθερότητα. Δεύτερον, αυτή η σταθερότητα οφείλεται στήν θεμελιώδη ουσία από τήν οποία προηλθε ο κόσμος. Τρίτον, αυτή η πρωταρχική ουσία βασίζεται σέ φυσικά αίτια καί όχι σέ υπερφυσικά ή μεταφυσικά. Τέταρτον, τά φυσικά αυτά αίτια διερευνωνται από τόν άνθρωπο μέ τρόπο ορθολογιστικό, χρησιμοποιώντας τήν λογική του. Η προσωκρατική φιλοσοφία έπαιξε σημαντικό ρόλο στήν μετέπειτα ανάπτυξη της Αττικης φιλοσοφίας, της λεγομένης κλασσικης μεταφυσικης (Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης), διότι από αυτήν αρύονται οι αττικοί φιλόσοφοι στοιχεια γιά νά συγκροτήσουν τό φιλοσοφικό σύστημά τους γιά τόν Θεό, τόν κόσμο καί τόν άνθρωπο. Ακόμη, η προσωκρατική φιλοσοφία ειναι σημαντική, διότι, αντίθετα από τήν αττική ή μεταφυσική φιλοσοφία, η οποία επηρέασε τόν μετέπειτα σχολαστικισμό (11ος -13ος αιωνας μ.Χ.), αυτή επηρέασε καί επηρεάζει τούς νεωτέρους χρόνους, μέ τόν ποικιλόμορφο Διαφωτισμό, τόν Γερμανικό ιδεαλισμό, τόν Υπαρξισμό καί άλλες φιλοσοφικές θεωρίες πού επικρατουν σήμερα στόν Ευρωπαϊκό χωρο. Επομένως, ως ορθόδοξοι θεολόγοι γιά νά καταλάβουμε τήν σύγχρονη ευρωπαϊκή σκέψη καί νά διαλεχθουμε μαζί της πρέπει νά γνωρίζουμε πέρα από τήν σχολαστική θεολογία, πού στηρίχθηκε στόν Πλάτωνα καί τόν Αριστοτέλη, καί τήν προσωκρατική φιλοσοφία, τουλάχιστον τίς βασικές της αρχές. 2. Οι «ομάδες» ή «Σχολές» των προσωκρατικων φιλοσόφων Δέν ειναι εύκολο νά χωρίση κανείς τούς προσωκρατικούς φιλοσόφους σέ «σχολές», «ομάδες» καί «κατηγορίες», γιατί υπάρχουν αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους. Ομως, σέ γενικές γραμμές μπορει νά κατηγοριοποιηθουν, ανάλογα μέ τά κεντρικά σημεια της διδασκαλίας τους. Μπορουμε νά τούς χωρίσουμε σέ έξη «ομάδες». Πρώτη «ομάδα» ειναι οι Ιωνες φιλόσοφοι, δηλαδή ο Θαλης ο Μιλήσιος (624-546 π.Χ.), ο Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος (611-545 π.Χ.) καί ο Αναξιμένης ο Μιλήσιος (585-525 π.Χ.). Ο δεύτερος ηταν μαθητής του πρώτου καί ο τρίτος ηταν μαθητής του δευτέρου. Οι φιλόσοφοι αυτοί ερευνουν ποιό ειναι τό στοιχειο πού αποτελει τήν ουσία των όντων, οπότε η βασική αρχή του Θαλη του Μιλήσιου ειναι ότι «ουδέν εξ ουδενός», τίποτε δέν προέρχεται από τό μηδέν. Ετσι, ο Θαλης υποστήριζε ότι τό πρωταρχικό στοιχειο των όντων ειναι τό ύδωρ, αφου οι οργανισμοί δέν μπορουν νά ζήσουν χωρίς νερό• ο Αναξίμανδρος υποστήριζε ότι η πρώτη αρχή των όντων ειναι τό άπειρο μέ μιά ασαφη έννοια, προφανως έπειδή έβλεπε τόν ουράνιο κόσμο μέ τά αστέρια• καί ο Αναξιμένης θεωρουσε ως αρχή των όντων τόν αέρα, αφου οι οργανισμοί δέν μπορουν νά ζήσουν χωρίς νά αναπνέουν. Δεύτερη ομάδα προσωκρατικων φιλοσόφων ειναι οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι μέ κύριον εκφραστή τους, τόν Πυθαγόρα τόν Σάμιο (580-496 π.Χ.). Ο Πυθαγόρας γεννήθηκε στήν Σάμο, μαθήτευσε στόν Θαλη τόν Μιλήσιο, πηγε στήν Αίγυπτο, εκει αιχμαλωτίστηκε από τούς Πέρσες καί μεταφέρθηκε στήν Βαβυλώνα, καί από εκει, διά της Σάμου, πηγε στίς αποικίες της Κάτω Ιταλίας, στόν Κρότωνα, όπου ίδρυσε Σχολή. Ο Πυθαγόρας ασχολήθηκε μέ τά μαθηματικά, τήν γεωμετρία καί τήν μουσική, καί θεωρουσε ότι όλα τά όντα έχουν κάποια σχέση μεταξύ τους, η οποία καθορίζεται από τήν αριθμητική. Θεωρουσε ότι η αρχή των όντων δέν ηταν μιά συγκεκριμένη ουσία, αλλά οι αριθμοί, οι οποιοι σέ αντίθεση μέ όλα τά φθαρτά της φύσης, δέν υπόκεινται σέ γένεση καί φθορά. Τρίτη «ομάδα» ή «σχολή» ειναι η λεγομένη οντολογική, στήν οποία ανήκουν οι φιλόσοφοι πού ασχολουνται μέ τό ανώτατο Ον, καί τό γίγνεσθαι. Στήν ομάδα αυτή ανήκουν οι Ελεάτες φιλόσοφοι, οι οποιοι έδρασαν στήν Ελέα της Κάτω Ιταλίας, μέ πρωταγωνιστική μορφή τόν Παρμενίδη (520-440 π.Χ.), ο οποιος υποστήριζε ότι τό ανώτατο «ειναι» ειναι σταθερό καί αμετάβλητο, δέν κινειται. Ο Ηράκλειτος ο Εφέσιος (544-484 π.Χ.) ειναι συνομίληκος του Παρμενίδη, απέρριψε τά πρωταρχικά στοιχεια του κόσμου πού θεωρουσαν οι Μιλήσιοι (ύδωρ, άπειρο, αέρα) καί θεώρησε ως πρωταρχικό στοιχειο τό πυρ. Επίσης, θεωρουσε ότι τό ανώτατο «ειναι»-Ον δέν ειναι σταθερό, αλλά κινειται, δηλαδή εισήγαγε τήν έννοια του «γίγνεσθαι», τήν διαρκη μεταβολή, ότι τά πάντα στήν φύση μεταβάλλονται, όλα υπόκεινται στήν διαρκη ροή της γενέσεως καί της φθορας. Σέ αυτήν τήν κατηγορία υπάγεται ο Εμπεδοκλης ο Ακραγαντίνος (495-435 π.Χ.), ο οποιος συνδύασε τίς φιλοσοφίες των Ιώνων φιλοσόφων μέ τούς ελεατικούς φιλοσόφους, καί θεωρουσε ότι ειναι τέσσερα τά στοιχεια από τά οποια προέρχονται τά όντα στόν κόσμο, ήτοι τό ύδωρ (του Θαλη), τόν αέρα (του Αναξιμένη), τό πυρ (του Ηρακλείτου) καί (τήν) γη (του Αλκμαίωνα). Επίσης, επινόησε τίς υπερβατικές δυνάμεις, τήν Φιλία καί τό Νείκος πού κάνουν κάθε φορά τήν ανάμειξη. Τέταρτη «ομάδα» ή «σχολή» των προσωκρατικων φιλοσόφων ηταν οι λεγόμενοι ατομικοί φιλόσοφοι, της οποίας σημαντικός υπηρξε ο Λούκιππος ο Αυδηρίτης (ή Μιλήσιος) (494-420 π.Χ.) καί ο Δημόκριτος (460-370 π.Χ.), ο οποιος ξεκινώντας από τήν διαλεκτική αντίθεση μεταξύ Παρμενίδη καί Ηρακλείτου ως πρός τό «ειναι» καί τό «γίγνεσθαι», διέκρινε τήν έννοια του όντος από τήν έννοια του μή όντος. Οι φιλόσοφοι αυτοί ταύτισαν τό όν μέ τά άτομα καί τό μή όν μέ τόν κενό χωρο μεταξύ των ατόμων. Υποστήριζαν ότι τά άτομα βρίσκονται σέ διαρκη κίνηση, λόγω του κενου χώρου, αλλά δέν αιτιολογουν τήν προέλευση της κίνησης. Μέ τούς ατομικούς φιλοσόφους εισάγεται γιά πρώτη φορά η έννοια του κενου χώρου, από φιλοσοφική έννοια, πού απασχόλησε πολύ τούς αρχαίους Ελληνες καί τούς δίχασε. Πέμπτη «ομάδα» ή «σχολή» ηταν η λεγομένη νοολογική ή τελολογική σχολή. Εδω σημαντικό ρόλο παίζει ο Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος (500-425 μ.Χ.) πού υποστήριζε ότι η ύλη δέν αποτελειται από τέσσερα απλά στοιχεια, όπως δίδασκαν οι προηγούμενοι φιλόσοφοι, αλλά από ποικιλία σωματιδίων, αρχικων ουσιων, πού αποτελουν ενώσεις. Αυτή η θεωρία του Αναξαγόρα μας θυμίζει τίς αντιλήψεις των χημικων επιστημόνων της νεότερης εποχης, οι οποιοι κάνουν λόγο γιά χημικές ενώσεις. Συγχρόνως, υποστήριζε ότι η αιτία πού συνθέτει τά στοιχεια σέ ενώσεις ειναι ο Νους πού ειναι η κινητική αρχή. Κατά τόν Αναξαγόρα τόν Κλαζομένιο, ο Νους ειναι Θειος, ειναι τό λεπτότατο καί καθαρότατο από όλα τά όντα καί διαφέρει από τά υλικά στοιχεια. Ολα τά όντα προέρχονται από τόν Νου καί καταλήγουν σέ αυτόν. Η έκτη «ομάδα» ή «σχολή» των προσωκρατικων φιλοσόφων ειναι οι λεγόμενοι σοφιστές, στούς οποίους σημαντική θέση κατέχει ο Πρωταγόρας ο Αβδηρίτης (490/480 – 411/410 π. Χ.). Οι σοφιστές δέν ηταν Αθηναιοι, αλλά έδρασαν κυρίως στήν Αθήνα. Η διδασκαλία τους ηταν αθεϊστική καί διακρίνονταν γιά τόν σχετικισμό καί τόν υποκειμενισμό, καί γι’ αυτό προκάλεσαν μεγάλη αναστάτωση στήν αθηναϊκή κοινωνία. Μαζί μέ τήν αθεΐα καί τόν σχετικισμό χρησιμοποιουσαν καί τήν ρητορική γιά νά ανατρέπουν κάθε απόλυτη αλήθεια. Ο Πρωταγόρας ως αλήθεια προέβαλε τίς δικές του απόψεις, τήν δική του κοσμοθεωρία καί χρησιμοποιουσε τήν διαλεκτική γιά νά καταβάλη, νά νικήση κάθε αντίπαλο συνομιλητή του. Χαρακτηριστικό ειναι τό βιβλίο του μέ τίτλο: «Αλήθεια ή καταβάλλοντες». Βασική του αρχή ειναι τό «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπον ειναι», πού σημαίνει ότι αφου ο κάθε άνθρωπος ειναι μέτρο των πάντων, τελικά δέν υπάρχει κοινό μέτρο, ο καθένας έχει τήν δική του αλήθεια, καί δέν υπάρχει βάση συνεννόησης. Επομένως, η προσωκρατική περίοδος αρχίζει μέ τούς Ιωνες φιλοσόφους καί τελειώνει μέ τούς σοφιστές, άν καί μερικοί τονίζουν ότι τελειώνει μέ τόν Δημόκριτο, οπότε καί αρχίζει η λεγομένη «αττική περίοδος», η κλασική μεταφυσική (Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης). Οπως φαίνεται τόν 4ο αιωνα π.Χ. η φιλοσοφία από τίς Ελληνικές αποικίες (Ιωνία καί Κάτω Ιταλία) έρχεται στήν Αθήνα, πού αποτελει τό φιλοσοφικό κέντρο της. Ο Σωκράτης διδάσκει στήν Αθήνα τήν περίοδο πού έδρασαν καί οι σοφιστές. Τά όσα εγράφησαν ειναι πολύ συνοπτικά καί δέν καλύπτουν όλες τίς απόψεις των προσωκρατικων φιλοσόφων, αλλά δίνουν τό στίγμα τό οποιο τούς χαρακτήριζε. 3. «Οι θεμελιωτές της δυτικης σκέψης» Στήν εισαγωγή τόνισα ότι όλοι οι νεώτεροι φιλόσοφοι στήν Ευρώπη, αλλά καί οι Επιστήμονες στηρίχθηκαν κυρίως στούς προσωκρατικούς φιλοσόφους, οι οποιοι διακρίνονταν βασικά γιά τήν αθεΐα, τό όν, τό γίγνεσθαι, τήν αιτία των όντων, τά άτομα καί τήν σοφιστεία (θυμίζουν τόν διαφωτισμό). Τό βιβλίο του Κωνσταντίνου Βαμβακα, μέ τίτλο «οι θεμελιωτές της δυτικης σκέψης» καί υπότιτλο «ένας διαχρονικός παραλληλισμός μεταξύ προσωκρατικου στοχασμου, φιλοσοφίας καί φυσικης επιστήμης», ειναι σημαντικό. Τό βιβλίο μέ τήν βιβλιογραφία καί τό ευρετήριο θεμάτων καί εννοιων ανέρχεται πάνω από 600 σελίδες μεγάλου μεγέθους. Διακρίνεται από τόν Πρόλογο, τήν Εισαγωγή, πού αναλύει τήν συγκυρία της περιόδου εκείνης καί κάνει μιά εισαγωγή στούς προσωκρατικούς φιλοσόφους. Επειτα αναλύει διεξοδικά καί επιστημονικά τίς φιλοσοφίες, τήν προσωκρατική φιλοσοφία, ήτοι του Θαλη, του Αναξίμανδρου, του Αναξιμένη, του Πυθαγόρα, του Ξενοφάνη, του Ηρακλείτου, του Παρμενίδη, του Εμπεδοκλη, του Αναξαγόρα, του Δημοκρίτου καί καταλήγει μέ τόν Επίλογο καί τό Παράρτημα μέ τίτλο «Σύντομη ιστορική αναδρομή στίς καταβολές του Ελληνικου Εθνους». Εδω θά τονισθουν κυρίως τό πως η προσωκρατική φιλοσοφία επέδρασε στήν νεώτερη φιλοσοφία τήν Ευρωπαϊκή από τόν Διαφωτισμό καί στήν συνέχεια, πού ηλθε σέ αντίθεση μέ τήν Σχολαστική καί Νεοσχολαστική μεταφυσική φιλοσοφία, καί υποστήριξε τόν ορθολογισμό, τήν αθεΐα, τόν συγκρητισμό καί τήν ανάπτυξη της επιστήμης. Θά αποσπάσω μερικές απόψεις του Κωνσταντίνου Βαμβακα ως πρός τήν επίδραση των προσωκρατικων φιλοσόφων στήν σύγχρονη Ευρωπαϊκή σκέψη. Στόν πρόλογο του βιβλίου γράφεται ό τι «δύο ειναι οι στόχοι του βιβλίου»: Ο πρωτος στόχος «νά καταστήσει κοινωνό της θεμελίωσης καί ανέλιξης του ευρωπαϊκου στοχασμου τόν σύγχρονο σκεπτόμενο άνθρωπο». «Οι πιό πολλοί θεωρουν ότι η φιλοσοφία καί η επιστήμη αρχίζουν από τήν εποχή του Πλάτωνα καί του Αριστοτέλους• καί αγνοουν ότι ακριβως επάνω στόν προσωκρατικό διαφωτισμό οικοδομειται τό ανεπανάληπτο έργο των κορυφαίων αυτων διαφωτιστων του ελληνικου πνεύματος. “Τί θά ηταν ο Πλάτων – καθώς καί ο Σωκράτης”, διερωταται ο Heidegger, “χωρίς τόν Παρμενίδη;”» . Ο δεύτερος στόχος ειναι «νά φωτίσει εντονότερα καί τήν επιστημονική διάσταση του έργου των προσωκρατικων». «Τό πνευμα των προσωκρατικων ειναι κατ’ εξοχήν ολιστικό. Τόσο η φιλοσοφία (μεταφυσική, ηθική, ψυχολογία, κοινωνιολογία) όσο καί η επιστήμη (φυσική, χημεία, κοσμολογία, βιολογία) ειναι δύο τομεις πού παραμένουν ακόμη αδιάρρηκτα συνδεδεμένοι μεταξύ τους καί συγκροτουν ενιαιο σύνολο» . Στόν επίλογο του βιβλίου, απαντώντας στό ερώτημα «Ποιά ειναι η θέση του προσωκρατικου λογισμου σήμερα», γράφει ότι «κατ’ αρχήν ολόκληρη η επιστήμη εδράζεται επάνω στήν παράδοση της ορθολογικης, κριτικης -καί όχι δογματικης- θεώρησης καί διερεύνησης», «μιας παράδοσης πού πρωτοι οι προσωκρατικοί θεμελίωσαν». «Χωρίς αυτήν δέν θά υπηρχε επιστήμη». Παραθέτει τήν γνώμη του K. Poper: «Δέν μπορει νά υπάρχει αμφιβολία ότι η ελληνική παράδοση της φιλοσοφικης, κριτικης σκέψης προηλθε κυρίως από τήν Ιωνία» . Προσθέτει ότι «πέρα από αυτήν τήν γενική διαπίστωση, σειρά από θεμελιώδεις προσωκρατικές αρχές καί έννοιες κυριαρχουν σήμερα στίς θετικές επιστημες». Αναφέρει τίς ακόλουθες αρχές: «Οικουμενική νομοτέλεια, ενότητα πίσω από τή φαινομενική πολλαπλότητα πού διέπεται από αρχές, αλληλοσυσχετισμός καί διασύνδεση όλων των όντων, ο άνθρωπος – παρατηρητής αναπόσπαστο μέρος της φύσης, συνένωση αντίθετων εννοιων, μετατόπιση του κύριου βάρους από τήν ύλη στίς διεργασίες (Ηράκλειτος), εγγενής δυναμική ισορροπία (Ηράκλειτος), μαθηματικά-ποίηση της φύσης (Πυθαγόρας), αναγωγή ποιότητας σέ ποσότητα, συμμετρία-αναλογία, ομοιογένεια-ισορροπία, ρυθμός-μέτρον, κόσμος-τάξη, ελεγκτική διαδικασία, πίσω από τήν φαινομενικότητα κρύπτεται η έσχατη πραγματικότητα» . Επίσης, γράφεται ότι «γιά πρώτη φορά από τήν εποχή των προσωκρατικων επιχειρειται στόν δυτικό κόσμο μιά “συμφιλίωση” καί επανενοποίηση των φυσικων επιστημων, της φιλοσοφίας, της θρησκείας, της ηθικης, της τέχνης, όπως τήν περιγράφει καί ο γνωστός ερευνητής της εξελικτικης βιολογίας καί ιδρυτής της κοινωνιοβιολογίας E. O. Wilson στό βιβλίο του Consilience: The Unity of Knowledge» . Βέβαια δέν ειναι δυνατή η «επιστροφή» στούς προσωκρατικούς, αλλά «εκεινο όμως πού ειναι εφικτό ειναι, αφομοιώνοντας τή σκέψη τους νά επιχειρήσουμε μιά νέα υπέρβαση των σημερινων συνθηκων» . Τό συμπέρασμα ειναι ότι οι νεωτερικοί καί μετανεωτερικοί χρόνοι, μέ τήν ελευθερία, τήν λογική, τήν ανάπτυξη των επιστημων, απέρριψαν τό κοσμοείδωλο της μεταφυσικης του σχολαστικισμου, όπως τόνιζε επανειλημμένως ο π. Ιωάνης Ρωμανίδης, καί επανέφεραν τίς απόψεις των προσωκρατικων φιλοσόφων, πού έβλεπαν τήν φύση μέσα από τήν ύλη καί τήν λογική επεξεργασία, αλλά καί θεωρουσαν ότι τό Ον ειναι απρόσωπο καί αφηρημένο. Ετσι, διακρίνονται σαφως τά όρια μεταξύ ορθοδόξου θεολογίας καί σύγχρονης επιστήμης, πού ειναι σημαντικά. Αλλά συγχρόνως αυξάνεται μεταξύ των φιλσοσόφων καί των επιστημόνων η αθεΐα, ο αγνωστικισμός καί ο δεϊσμός. Ενδεικτική Βιβλιογραφία «Τό φιλοσοφικό Λεξικό του Cambridge», επιμελητής Robert AUDI, Κέδρος 2011. Θεοδόσης Πελεγρίνης: «Λεξικό της Φιλοσοφίας», Ελληνικά Γράμματα 2009. Γρηγ. Φιλ. Κωσταρα, Φιλοσοφική Προπαιδεία, Αθήνα 1993. Κωνσταντίνου Νιάρχου, Αρχαία Ελληνική φιλοσοφία μετά των θεμελιωδων αυτης εννοιων, τόμος Α΄ Αθηναι 2008. Κωνσταντινος Ι. Βαμβακας, Οι θεμελιωτές της δυτικης σκέψης, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2001. Γιάννη Παπαναστασίου, Η σοφία των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, Σαΐτης καί άλλα επί μέρους βιβλία.
